Home | Literair café | Interviews | Interview met Clea Koff

De bottenvrouw

Toen we het persbericht over het boek 'De bottenvrouw' ontvingen, legden we het in eerste instantie terzijde. Een boek over de opgravingen van de menselijke resten in Rwanda en het voormalige Joegoslavië leek niet goed passen in de context van trendystyle. Toch kwamen we hier na het lezen van het boek op terug. Wij zouden jullie tekort doen als wij jullie 'De bottenvrouw' van Clea Koff zouden onthouden. Het onderwerp mag dan zwaar zijn, maar 'De bottenvrouw' is een uiterst gevoelig en fascinerend werk waarin de jonge Clea vertelt over haar ervaringen als forensisch antropologe in Rwanda, bosnië, kroatië en kosovo. Clea gunt ons een blik achter de krantenkoppen over massagraven, vertelt over de helse arbeidsomstandigheden, over het hartverscheurende verdriet van de overlevenden en vooral ook over haar eigen gevoelens en ideeën over de wereld en de mensheid. Wij raakten onder de indruk van haar strijd voor gerechtigheid en hadden een bijzondere ontmoeting met haar.

Clea is precies zoals we haar van de foto kenden. Ze is jong, net éénendertig jaar, heeft heldere, vriendelijke ogen en een rustige uitstraling. Haar donkere haar is bijeengebonden in een staart. Ze draagt een zwarte broek en een zwarte coltrui. Simpel en elegant. Ik kan het niet nalaten om naar haar handen te kijken. Ze heeft lange, slanke vingers en verzorgde korte nagels. Deze handen hebben vele menselijke botten - schedels, ribben, scheenbenen - vastgehouden...

Op haar 23ste maakte Clea al deel uit van een team van antropologen, archeologen, pathologen en autopsieassistenten dat door de verenigde naties naar Rwanda werd gestuurd om onderzoek te doen naar de gruwelijke massamoorden die nu precies tien jaar geleden de wereld schokten. Daar werkte zij dag aan dag, in hitte en stank, mee aan de opgravingen en werd zij op rauwe wijze geconfronteerd met de verschrikkingen waartoe de mensheid in staat is, en met het leed van de overlevenden.

'Iedereen die opgravingen doet is nogal macho', vertelt Clea, 'Van niets raken we overstuur en alles is interessant vanuit wetenschappelijk oogpunt. De mensen die het veldwerk doen, zijn natuurlijk degenen die niet overstuur raakten toen ze voor de eerste keer een lijk zagen. We doen ons werk en over politiek wordt niet gesproken.' het is daarom des te opvallender dat Clea in haar boek juist wel op gevoelens en politiek ingaat. Zij zet haar ervaringen in het veld in een groter perspectief. Vooral dit aspect hebben we tijdens het interview met Clea naar voren willen halen.

'Dankzij de antropologie en mijn werk heb ik heel veel over de wereld geleerd', vertelt Clea. 'Alles hangt met elkaar samen. In ieder land van de wereld draait het om dezelfde dingen: land, water, overleven, stabiliteit, politiek. Al deze factoren hebben invloed op het gedrag van de mensen. Politiek heeft alles met overleven te maken. Op deze manier zitten wij op de wereld allemaal in hetzelfde schuitje. Na 11 september groeit steeds meer het idee dat de verschillende volkeren niets met elkaar te maken hebben maar ik denk dat dat niet waar is. Denk maar eens aan klimaatveranderingen, aan het serre-effect. Wil je nog meer bewijs? Ik heb het idee', vervolgt ze, 'dat het steeds erger wordt. We must reconnect', zegt ze beslist. 'We moeten weer met elkaar in contact komen.' (foto: Clea aan het werk)

In het laatste hoofdstuk van 'De bottenvrouw' gaat Clea in op het waarom van massamoorden. Ze schrijft : 'Als toegewijd volger van het nieuws kreeg ik een mengeling voorgeschoteld van de retoriek van de deelnemers, propaganda, selectieve mini-geschiedenissen en een overvloed aan beelden die ik niet kon begrijpen.' we vragen Clea of ze een grote discrepantie heeft opgemerkt tussen wat ze op het veld ziet en wat ze in de media leest. Als ze bevestigend knikt, vragen we: 'Is dat geen bron van woede en frustratie voor je? Heb je daarom besloten dit boek te schrijven?'

'Ja', antwoordt ze. 'Daarom heb ik dit boek geschreven. Maar schrijven is moeilijk. Het staat zwart op wit. Je kunt gemakkelijker over deze dingen praten. Waar het volgens mij om gaat, is dat de mensen zich in geval van massamoorden, van bloedige conflicten, van oorlog, afvragen waar het nu eigenlijk om gaat. Dat je je afvraagt wat er gebeurt, wat het doel is van de mensen die de leiding over deze praktijken hebben. Dat je naast de officiële bronnen ook alternatieve media raadpleegt (bijvoorbeeld op internet) om beter te begrijpen wat er aan de hand is. Als mensen elkaar doden en laten lijden, is daar een reden voor. In dat kader is het interessant om te lezen over de natuurlijke bronnen van een land, over de strategische ligging. Over dit inzicht gaat het laatste hoofdstuk van mijn boek. Ik hoop dat ik daarmee de mensen aanzet om na te denken, om zich dingen af te vragen...'

Veel moordenaars in Rwanda, in het voormalige Joegoslavië lopen nog op vrije voeten rond en nemen weer deel aan het dagelijkse leven alsof er niets gebeurd is. Natuurlijk zitten er oorlogsmisdadigers vast, maar het zijn er maar weinig... Heb jij het idee dat dat genoeg is voor de overlevenden. Hoe staan zij daartegen over? Vragen wij Clea. 'Als iemand een ander van het leven heeft beroofd, moet die persoon gestraft worden. De internationale tribunalen zouden niet de enige straftribunalen moeten zijn. In Rwanda wordt er nu geëxperimenteerd met overlevenden als rechters. Ik denk dat de mensen wier familieleden zijn vermoord, het beste kunnen aangeven wat voor hun werkt. Ik kan dat niet aangeven omdat ik hun ervaringen niet deel. Maar wat ik wel weet, is dat de mensen in het voormalige Joegoslavië vaak zeggen: 'oké, sommige oorlogsmisdadigers mogen dan vastzitten, maar in de tussentijd wacht ik nog steeds op de overblijfselen van mijn man.' dat is belangrijk voor ze. De botten zijn enerzijds belangrijk omdat zij een bewijs van de dood van een familielid zijn en daarmee het verwerkingsproces kan beginnen, en anderzijds omdat ze hun verhaal vertellen en de dader aanwijzen. Botten zijn concreet, objectief. Forensische antropologen zijn niet politiek. Iedere wetenschapper kan botten bekijken en de doodsoorzaak objectief vaststellen. Oorlogsmisdadigers zullen dan ook niet gemakkelijk kunnen ontkennen dat er mensen dood zijn... En bovendien komt er in een proces een moment waarop een getuige zal opstaan om te vertellen dat de handen van de opgegraven mensen op de rug vastgebonden waren. Dit soort misdaden zijn heel duidelijk.'

Hoe zie jij de mens? De romeinen zeiden: homo homini lupus. Je zou dat kunnen vertalen als: de mens is een wolf voor zijn medemens, vragen we Clea. 'Ik denk, zegt ze, 'dat we ons niet eens hoeven afvragen of dat waar is want we weten dat dat zo kan zijn. We weten allemaal dat onderdrukten zich als zij daartoe de kans krijgen hetzelfde gedragen als hun onderdrukkers. Maar ik denk ook dat er mensen zijn die opstaan voor het goede, alleen worden deze mensen vaak ook vermoord. Maar er zijn mensen die 'nee' zeggen en aan die mensen houd ik mij vast. De massa is gevaarlijk. Om veel mensen te vermoorden, heb je veel moordenaars nodig. Het is gemakkelijk mensen tot moorden aan te zetten als zij problemen hebben, geen werk hebben, gediscrimineerd worden of zich gediscrimineerd voelen. Het zit nu eenmaal in de mens.'

Denk je dat je met je boek en vooral met het laatste hoofdzaak de mensen bewuster kunt maken. Dat het iets uit zal maken? 'Als ik tijdens mijn presentaties over deze dingen praat, verbaas ik me er altijd over', vertelt Clea, 'Hoe weinig de mensen over de wereld weten, hoe weinig verbanden ze leggen. Als je alles met elkaar in verband brengt, vallen de stukjes precies in elkaar en begrijp je de wereld veel beter. Mijn boek gaat hier niet over. Alleen het laatste hoofdstuk is een kleine 'teaser' die mensen tot denken en tot het stellen van vragen wil aanzetten. En ik geloof dat de mensen dat de laatste tijd ook steeds meer doen...'

April 2004